Alfons Karny – rzeźbiarz, który widział więcej

Absolutny mistrz portretu. Jego dzieła do dziś budzą ogromny podziw. Baa, nawet nazwanie go arcymistrzem nie będzie żadnym nadużyciem. Poznajcie jednego z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy XX wieku i twórcę Galerii Portretów Wielkich Polaków – Alfonsa Karnego.

Alfons Karny (1901-1989) urodził się w Białymstoku. Mieszkał na przedmieściach miasta, przy ul. Poleskiej. Jego ojciec – Aleksander Karny zmarł, gdy Alfons miał 5 lat. Cały ciężar utrzymania rodziny spadł na matkę Annę Karną (z Baranowskich). Rodzina żyła bardzo skromnie. Pomimo że Białystok należał do Guberni Grodzieńskiej ( w zaborze rosyjskim), udało mu się zachować polskość. Ogromna w tym zasługa „Pana Tadeusza”, którego lektura ukształtowało jego młodzieńczą duszę.
W lutym 1919 r. był świadkiem odzyskania niepodległości przez Białystok spod okupacji niemieckiej. Widział wkraczające oddziały Wojska Polskiego, wielkiego społecznika biskupa wileńskiego Jerzego Bolesława Matulewicza i Naczelnika Józefa Piłsudskiego. Jako ochotnik zaciągnął się do wojska i służył w Nowogródzkim Pułku Piechoty. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, co sprawiło, że walczył w Bitwie Warszawskiej (sierpień 1920), zdobywał Grodno (październik 1920) oraz uczestniczył w wyzwalaniu Wilna. Służbę zakończył w stopniu kaprala. Okres PRL-u jednak sprawił, że Karny pomijał te informacje w swoich biogramach. Przyznawał się jedynie do służby pod dowództwem gen. Hallera, który (jako przeciwnik J. Piłsudskiego) był odrobinę bardziej tolerowany przez komunistów.
Z wojska wyniósł nie tylko stopień kaprala, ale przede wszystkim szacunek do polskiego munduru i męstwa, a także tradycji niepodległościowej. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmowała postać Marszałka Józefa Piłsudskiego – symbolu siły, sprawczości oraz niezłomności. Atmosfera rodzącego się państwa Polskiego ukształtowała jego narodową wrażliwość i stała się jednym z impulsów w rozwijaniu jego artystycznego talentu.
Idąc śladem artystów legionowych (takich jak: Leon Wyczółkowski, Julian Fałat, Leopold Gottlieb), rozwijał w wojsku swoje talenty. Warto tutaj zaznaczyć, że przy kształtowaniu się młodego artysty, swoje piętno z pewnością odbiła śmierć „głowy rodziny”. O ile służba w wojsku z pewnością pogłębiła jego patriotyczne przekonania, to utrata ojca skierowała uwagę Karnego ku silnym, charyzmatycznym postaciom – „Ojcom Niepodległości”, którzy w jego późniejszej twórczości zyskali dosłownie i w przenośni pomnikowy wymiar.
Po zawieruchach wojennych Alfons Karny wrócił do Białegostoku, a jego kariera zaczynała nabierać tempa. Wkrótce zorganizował swoją pierwszą wystawę, na której prezentował szkice.
Od 1923 roku uczęszczał na kurs rysunku do Pałacu Branickich. Prowadził je Ludwik Koehler (uczeń Jana Matejki). Szkolił się też pod okiem Michała Kryckiego. W 1924 r. przeniósł się do Warszawy. Trafił do pisma Iskry. Jako wolny słuchacz, został przyjęty na Akademię Sztuk Pięknych. Po rozmowie z rektorem Miłoszem Kotarbińskim, białostoczanin trafił do pracowni rzeźbiarza Tadeusza Breyera, pod którego kierunkiem uzyskał dyplom (1929). W międzyczasie pomagał także w pracowni rzeźbiarskiej Stanisława Ostrowskiego (twórcy Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie i Pomnika króla Jagiełły w N.Y.). To w tym okresie młody artysta zdobył praktyczne doświadczenie, a jego kariera wręcz eksplodowała.

Alfons Karny – Wielcy Polacy i Ojcowie Niepodległości

W 1928 r. artysta został wyróżniony na Salonie Jesiennym w warszawskiej Zachęcie za portret Marszałka Józefa Piłsudskiego w gipsie. Co ciekawe, Alfons Karny pierwszej prezentacji rzeźby (jeszcze przed konkursami) dokonał w Białymstoku, wystawiając ją w oknie księgarni Albina przy Rynku Kościuszki.
W 1929 r. rzeźbiarz zdobył nagrodę za głowę w granicie Stanisława Noakowskiego (znanego malarza, rysownika i architekta). Jego popularność rosła, a ogromny talent został szybko zauważony w kręgach akademickich i ministerialnych, co zaowocowało przyznaniem stypendium z Funduszu Kultury Narodowej. W 1930 r., dzięki stypendium, wyjechał do Francji. Zwiedził też Belgię i Niemcy. Wizyty w zagranicznych galeriach i muzeach ugruntowały jego pogląd, że sztuka współczesna powinna się inspirować, a nawet wręcz opierać na klasycznych wzorcach. Lata trzydzieste to czas, gdy dzieła Karnego zaczęły zdobywać najwyższe laury zarówno w Polsce (Warszawa), jak i w Europie (Bruksela, Paryż).

Ważnym wydarzeniem w twórczości Karnego był rok 1935 i śmierć Marszałka Józefa Piłsudskiego, z którym, jako żołnierz, czuł się mocno związany. Portret twórcy Legionów Polskich i Naczelnego Wodza rzeźbiarz przedstawiał wielokrotnie w różnych materiałach i formach. Warto odnotować fakt, że w 1936 r. na Kresach w Brasławiu (obecnie Białoruś) odsłonięto pomnik I Marszałka Polski. Pomnik wraz z kolumną mierzył 5 metrów, a odlew głowy  został przez Karnego podarowany miejscowej ludności. W czasie II wojny światowej i komunizmu pomnik został ukryty, a po 65 latach został przekazany do Muzeum w Sulejówku.
W okresie do 1939 r. Karny utrzymywał się głównie z nagród i prywatnych zleceń. Większość jednak środków przeznaczał na swój rozwój i materiały, co sprawiło, że żył skromnie, a nawet biednie.

Alfons Karny – rzeźbiarz. Twórczość w latach 1939-1989

Karny podczas okupacji niemieckiej dalej rzeźbił, choć ogół jego twórczości został w większości zniszczony. Artysta w czasie wojny, w swojej pracowni, prowadził podziemne nauczanie. Ukrywał przed Niemcami dwóch Żydów, którym udało się wydostać z Warszawy i dołączyć do partyzantów. Brał również udział w Powstaniu Warszawskim 1944 r.
Natomiast po wojnie, czyli przez okres PRLu, był wierny swoim przekonaniom artystycznym jak i patriotycznym. W oczach piewców komunizmu udało mu się jednak zyskać status rzeźbiarza klasycznego, co sprawiło, że stał się ceniony przez władzę. Pozwoliło mu to dalej tworzyć. Karny musiał porzucić realizację portretów osób “wyklętych” przez władze PRL. Skupił się na ludziach kultury i nauki, którzy nie podlegali cenzurze. Realizował oczywiście też zlecenia rządowe, jednak ewidentnie nie uległ presji komunistów, a na wystawach potrafił zaprezentować także swoje dzieła sprzed 1945 r., co było niezwykłym aktem odwagi.
Alfons Karny zmarł 1989 roku w Warszawie i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim.

Alfons Karny –  najważniejsze nagrody w dziedzinie rzeźby:

• Wyróżnienie (1928), Medal Brązowy (1930) i Medal Srebrny (1930) na “Salonach” w Zachęcie
• Nagroda Artystyczna miasta Warszawy za całokształt twórczości (1934)
• Złoty Medal na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Brukseli (1934)
• Złoty Medal na wystawie Sztuka i Technika w Paryżu (1937)
• I nagroda w konkursie Dziecko w sztuce polskiej (1938)
• II nagroda na I Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki (1950)
• Nagroda Państwowa II Stopnia (1951)
• Nagroda II Stopnia Ministra Obrony Narodowej (1961)
• Nagroda I Stopnia Ministra Kultury i Sztuki (1973)
• Nagroda Państwowa I stopnia za całokształt twórczości w dziedzinie rzeźby (1978)

Opinia: Szymon Martysz
Zdjęcia: Szymon Martysz

Bibliografia:

1. Galeria Portretów Wielkich Polaków. Alfons Karny. Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego. Białystok
2. Siemianowicki Rocznik Muzealny nr 18/2019. Siemianowice Ślaskie
3. Alfons Karny. Rzeźba. Galeria Arsenał. Białystok
4.  Alfons Karny. Historia życia twórczego. Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego. Białystok

Zdjęcia zostały wykonane w Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego/Oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku. Rzeźby są własnością Muzeum Podlaskiego w Białymstoku oraz częściowo pochodzą z kolekcji prywatnej.

Artykuł powstał w ramach projektu “Ludowe inspiracje. Nowe opowieści z Podlasia”. Projekt realizowany jest w ramach KPO. GRANTY 2025. A2.5.1: Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju. 

Sprawdź inne artykuły o Podlasiu!

Przeczytaj również: Placyda Bukowska – odbudowała Białystok. Uczyniła go pięknym
Przeczytaj również: Karol Brzostowski, Rzeczpospolita Sztabińska i krzyże sztabińskie
Przeczytaj również: Józef Kazimierski – Miasta i miasteczka na Podlasiu
Przeczytaj również: Kruszewo. Historia i legenda. Zerwany most i kontrakt z diabłem
Przeczytaj również: Zygmunt Gloger – podlaska muzyka ludowa 
Przeczytaj również: Gwara Podlaska – symfonia słów z krainy lasów i pól
Przeczytaj również: Izabela Branicka – białostocka mecenas kultury
Przeczytaj również: Jan Klemens Branicki i jego niezwykłe inwestycje na Podlasiu