Bałkany – terror kultury. Recenzja książki

Kultura nie jedno ma imię. „Bałkany – terror kultury” obnaży przed wami sposób i naturę działania mechanizmów, które nie tylko doprowadziły do krwawego rozpadu Jugosławii, ale naznaczyły również ten region, nadając mu polityczną specyfikę chłodnego kalkulowania graniem na emocjach. O niebezpiecznych związkach kultury z polityką pisze Ivan Čolović w swoich esejach, które zebrane razem stanowią kompendium wiedzy na temat działania serbskiego nacjonalizmu.

Terror kultury czyli inny wymiar gry politycznej

Ivan Čolović przyjął sobie za zadanie obnażyć serbski nacjonalizm. Jako członek Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk, o której niejednokrotnie wypowiada się w krytyczny sposób na kartach książki, zdaje się wykonywać swoje zadanie prawidłowo. Przeglądając jego teksty można napotykać się na coraz bardziej zaawansowane i coraz bardziej niepokojące próby wykorzystania kultury przez serbskie elity polityczne i intelektualne. W ichniejszych ujęciach ten niesamowity wytwór gatunku ludzkiego jawi się jako narzędzie niosące ucisk, chociaż sami tego w taki sposób nie postrzegają. Przedstawiają natomiast już świadomie kulturę jako front wojenny, służący obronie zagrożonym, ale silnym wartościom narodowym przed wyimaginowanym przeciwnikiem. Autor ukazuje jak kultura w takim ujęciu jest odgórnie konstruowana na nowo, jak zamiast stanowić ostoję wolności, staje się przedmiotem opresji.

Przestrzeń duchowa, mity narodowe i kulturkampf

Książka Čolovicia to przede wszystkim seria rozpraw o serbskiej polityce prowadzonej w końcówce poprzedniego i na początku obecnego stulecia. Jednakże książka stanowi również przewodnik po funkcjonowaniu współczesnego (i nie tylko) nacjonalizmu. „Bałkany – terror kultury” pokazuje oblicze tej idei w wymiarze politycznym. Nie pominięty jest natomiast tutaj udział np. intelektualistów nazywanych „pracownikami sprawy narodowej”, którzy byli ekspertami od upolityczniania i tworzenia ram kultury na nowo. Przestrzeń duchową narodu, o której mamy okazję czytać przez wiele stron stanowi już nie tylko historyczny zasięg wpływów danej kultury, ale obecnie również Internet oferujący wolność w walce przeciwko wolności. Dużą uwagę autor poświęca również wyjaśnianiem innych pojęć związanych z ideą nacjonalistyczną co jest kluczowe w rozważaniach na ten temat, jednakże podczas czytania można odnieść wrażenie, że w kółko wertujemy te same strony tekstu. Nie ujmuje to jednak wartości merytorycznej pracom Čolovicia, co więcej skłania do uważnego czytania i rozumienia treści.

Inna twarz kultury

Przekazem Čolovicia nie jest jedynie teza o niebezpieczeństwie związanym z toksyczną relacją polityki i kultury. To co również jest istotne w rozważaniach autora to specjalny status kultury w państwach bałkańskich. W regionie tym poczynając od języka, przejawy kultury narodowej są traktowanie w iście sakralny sposób. A zatem świadomie można spojrzeć na Bałkany jako na region nie charakteryzujący się absolutnym brakiem kultury, ale czymś odwrotnym czyli chorobliwym uwielbieniem rodzimego zestawu tradycji, norm, wartości i języka. A uwielbienie te podsycane przez populistyczne elity polityczne jest czymś co rozgrzewa kocioł bałkański. Tutaj pojawiać się może pewna doza rezygnacji. Autor zaznacza, że pomimo swojej historii, Półwysep Bałkański to obszar bogaty i różnorodny kulturowo i ciężko się z takim stanowiskiem nie zgodzić, a i na usta ciśnie się stwierdzenie, że uwarunkowania te odpowiednio postrzegane i wykorzystane mogłyby stanowić o sile, a nie słabości regionu.

Ku przestrodze – podsumowanie

„Bałkany – terror kultury” nie zostało napisane wyłącznie w celach eksplanacyjnych. Zbiór esejów Čolovicia ma za zadanie pokazać nam również jak agresywny, polityczny nacjonalizm może zakamuflować się pod postacią niewinnego kultywowanie tożsamości. Co za tym idzie, ma za zadanie przestrzec nas przed władzą, która mogła by wykorzystać elastyczność kultury przeciwko tym, których określi jako obcych. Čolović skłania do refleksji nad polityką i historią, a kultura w jego ujęciu wydaje się być podatna na populizm, propagandę i cenzurę, przed czym należy ją chronić.

”Bałkany – terror kultury” – informacje:
• Autor: Ivan Čolović
• Wydawnictwo: Wydawnictwo Czarne
• Liczba stron: 176
• Oprawa: Miękka
• ISBN: 9788375368185

Recenzja i zdjęcia: Łukasz Wojno

Artykuł został napisany w ramach Akademii Dziennikarstwa Obywatelskiego w Kulturze

Check out our other articles in english i українська!

Przeczytaj również: Top 6 podcastów o literaturze!
Przeczytaj również: TOP 3 Podcastów o sztuce!
Przeczytaj również: “Gruby” – recenzja książki. Chuda opowieść o grubych problemach
Przeczytaj również: Randka Undergroundowa: Nowe spojrzenie na przestrzeń kulturalną Białegostoku
Przeczytaj również: Nowe oblicze slashera – gatunkowa dekonstrukcja i społeczne zaangażowanie
Przeczytaj również: Kos – recenzja. To nie jest film o Kościuszce