Diagnoza społeczeństwa w serialu Rezerwat | Recenzja ze spoilerami!

Pod powierzchnią. Diagnoza społeczeństwa w serialu Rezerwat

Twórcy miniserialu kryminalnego Rezerwat (Reservatet) zadbali o to, by widzowie nie mogli przejść obok niego obojętnie. W sześcioodcinkowym dziele scenarzystki Ingeborg Topsøe i reżysera Pera Flya napięcie od początku do końca utrzymuje się na wysokim poziomie. To jedna z największych zalet tej duńskiej produkcji, której premiera miała miejsce 15 maja 2025 roku na platformie Netflix.

W czołówce pierwszego odcinka Rezerwatu słyszymy zdenerwowaną kobietę, która dzwoni pod numer alarmowy policji w Zelandii Północnej. Jednocześnie naszym oczom ukazuje się z lotu ptaka nadmorska część tego obszaru, obejmująca zamożne osiedla Kopenhagi. Jak się później okazuje, kobiecy głos należał do mieszkającej tam dwudziestodwuletniej Ruby (Donna Levkovski), która przyjechała z Filipin, żeby pracować jako au pair. Zaginięcie i poszukiwania tej cudzoziemki stanowią oś dramaturgiczną kryminału.

Czołówce Rezerwatu towarzyszy budząca niepokój i jednocześnie wprowadzająca podniosły nastrój kompozycja, z wysuwającym się na pierwszy plan przejmującym śpiewem chóru. W podobnym stylu została utrzymana muzyka ilustrująca przebieg wydarzeń w całym serialu. Niesamowite dzieło duńskiego twórcy Halfdana E powoduje uwznioślenie ciężkiego losu nie tylko Ruby, ale także wszystkich tych, którzy opuścili swoje domy i wyjechali za granicę, by polepszyć sytuację życiową bliskich.

Swoi i obcy

Pojęcie “rezerwatu” oznacza, między innymi – “obszar objęty ochroną ze względu na występowanie w stanie zbliżonym do naturalnego ekosystemów, określonych gatunków roślin lub zwierząt albo obiektów przyrody nieożywionej o dużej wartości naukowej, przyrodniczej, kulturowej lub krajobrazowej”[1]. W sensie przenośnym tytuł duńskiego serialu przeciwstawia to, co zastane i warte utrzymania w stanie nienaruszonym, temu, co nowe i niepożądane. W tym podstawowym podziale konstytuują się kolejne antynomie. W Rezerwacie miejscowi stanowią opozycję dla przyjezdnych, zamożni – dla biednych, uprzywilejowani – dla pozbawionych wysokiego statusu społecznego.

Tuż przed zaginięciem Ruby jesteśmy świadkami sceny, w której pragnie się ona zwierzyć ze swoich problemów Cecilie (Marie Bach Hansen) – sąsiadce małżeństwa, u którego Filipinka mieszka i pracuje. Ta jednak nie chce z nią rozmawiać z uwagi na przyjaźń, jaka ją łączy z pracodawczynią au pair. Lojalność wobec Katariny (rewelacyjna rola Danicy Ćurčić) jest dla Dunki ważniejsza niż udzielenie pomocy młodej niani. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że mąż Cecilie – Mike (Simon Sears) pracuje w firmie, która świadczy usługi prawne na rzecz miliardera Rasmusa (znakomity Lars Ranthe). Małżonek Katariny to jeden z najbardziej wpływowych finansistów w Danii. Zresztą, bohaterka odtwarzana przez Marie Bach Hansen sama jest silną, odnoszącą sukcesy zawodowe kobietą, która doskonale rozumie reguły obowiązujące w świecie wielkiego biznesu. I wie, jak trudno zburzyć porządek istniejący w “Rezerwacie”.

Cecilie określa też mianem przyjaciółki – swojej rodziny – Angel (Excel Busano), młodą Filipinkę, która pracuje u niej w ramach programu Au Pair. Jednak gdy ta zażyłość staje się dla Dunki niewygodna, zwalnia opiekunkę do dzieci. Próbując zagłuszyć wyrzuty sumienia, wręcza jej na odchodne pokaźną sumę pieniędzy, żeby cudzoziemka mogła zrealizować swoje plany zawodowe. W stosunku do Katariny nie potrafi się zdobyć na akt odwagi. Gdy przyjaźń z sąsiadką okazuje się niemożliwa, nie decyduje się na całkowite zerwanie z nią kontaktów, ponieważ oznaczałoby to również sprzeniewierzenie się własnej klasie społecznej.

W świecie przedstawionym Rezerwatu Duńczykom należącym do kręgu “przyjaciół” zostali przeciwstawieni “obcy”, którzy mimo najszczerszych chęci i największych starań nigdy nie staną się “swoimi”. Jak stwierdza Zygmunt Bauman – “są przyjaciele i są wrogowie. Są też obcy. […] Obcy jest tym niezaplanowanym, nieprzewidzianym Trzecim: nie jest ani przyjacielem, ani wrogiem, a wedle tego, co o nim wiemy (wiemy niewiele), może się okazać zarówno jednym, jak i drugim. Co gorsza, nie ma sposobu, by się dowiedzieć (a tym bardziej na czas lub zawczasu), którym z nich jest”[2].

Nieokreślony status “cudzego” budzi grozę. Ze strachu przed tym, co nieznane i niedefiniowalne, niemieszczące się w żadnych kategoriach, sytuujące się zawsze gdzieś “pomiędzy”, niedające się “oswoić” (zaliczyć do grona “przyjaciół”), stygmatyzuje się charakterystyczne cechy “obcego”, żeby go ośmieszyć, stłamsić, unieszkodliwić (jak “wroga”)[3]. W Rezerwacie takiego rodzaju mechanizm przejawia się w rasistowskiej postawie Katariny. Policjantkę Aichę (Sara Fanta Traore) prowadzącą śledztwo w sprawie Ruby nazywa brązową, a domniemany pociąg Mike`a do kobiet z Azji – żółtą gorączką. Uważa, że cudzoziemki przybywają do Danii tylko po to, żeby znaleźć męża albo dobrze zarobić jako prostytutki.

Bogaci i biedni

Pogardliwy stosunek Katariny do obcokrajowców w dużej mierze wynika z sugerowanego w Rezerwacie zamiłowania jej męża do romansów z opiekunkami z zagranicy. Trzeba kogoś obarczyć winą za swoje problemy małżeńskie. Najlepiej tych, którzy nie będą w stanie się bronić.

Rasmusa cechuje nie mniej lekceważące podejście do sytuacji cudzoziemców przebywających w Danii jak jego żonę. Troska miliardera o los Ruby jest pozorna. Tak naprawdę martwi się jedynie o to, aby media nie nagłośniły całej sprawy. Dba o reputację, ponieważ zła sława mogłaby niekorzystnie wpłynąć na prowadzone przez niego interesy.

Kiedy Rasmus razem ze swoją żoną oraz Cecilie i Mike’iem sprawdzają, czy w pokoju Ruby nie ma żadnych śladów, które wyjaśniłyby jej zaginięcie, finansista zauważa, że w pomieszczeniu czuć wilgoć. Gdy prawnik stwierdza, że niania nie powinna przebywać w takich warunkach, mąż Katariny ignoruje jego słowa i żali się tylko, że ten dom doprowadzi go do szału, bo ciągle jest z nim coś nie tak.

Zatęchła piwnica, w której ulokowano au pair, przywodzi na myśl Imigrantów (Dheepan, 2015, reż. Jacques Audiard). Tytułowi bohaterowie tego filmu – uciekinierzy z ogarniętej wojną domową Sri Lanki – zmuszeni są układać sobie życie na nowo na jednym z obskurnych blokowisk nieopodal Paryża, gdzie rządzą handlarze narkotyków. Okropne warunki, w jakich przyszło egzystować cudzoziemcom, podkreślono dodatkowo poprzez zestawienie obdrapanych ścian lokum obcokrajowców z zadbanym wnętrzem mieszkania francuskiego gangstera, u którego pracuje protagonistka dzieła Audiarda.

Wyposażony jedynie w podstawowe sprzęty pokój w piwnicy, gdzie zakwaterowano Ruby, uwidacznia jej niską pozycję społeczną. Ubogie urządzenie tego pomieszczenia kontrastuje z bogatym wystrojem reszty budynku zajmowanego przez Rasmusa i jego rodzinę. Ogromny dom finansisty odzwierciedla ważną rolę, jaką ten mężczyzna odgrywa w duńskiej gospodarce. Przynależność bohatera do elity ekonomicznej obrazują również wystawne kolacje, w których bierze on udział wraz z żoną i przyjaciółmi. Drogie wino i wykwintne dania to dla nich codzienność.

W Rezerwacie pełne przepychu życie bogaczy zestawiono ze skromną egzystencją imigrantów zarobkowych. Przy okazji sprawy Ruby mass media zwracają uwagę na los ciułających grosz do grosza azjatyckich opiekunek do dzieci. W debacie publicznej padają pytania o sens programu Au Pair. Zamiast pełnić funkcję wymiany kulturowej, do której został powołany, jawi się on jako narzędzie wyzysku taniej siły roboczej. Przychodzą tu na myśl słowa Okwe (Chiwetel Ejiofor) z filmu Niewidoczni (Dirty Pretty Things, 2002, reż. Stephen Frears). Nigeryjczyk przebywający nielegalnie w Londynie wyrzuca Anglikowi, że jego rodacy nie dostrzegają imigrantów, którzy harują na chleb od świtu do nocy i żeby związać koniec z końcem, niejednokrotnie parają się zajęciami uwłaczającymi ludzkiej godności. Mimo to – dla rodowitych mieszkańców Wielkiej Brytanii – są niewidoczni.

Rodzice i dzieci

Równolegle ze śledztwem prowadzonym przez Aichę, zagadkę zaginięcia Ruby próbuje rozwiązać Cecilie, którą gryzą wyrzuty sumienia, że nie pomogła Filipince, gdy ta ją o to prosiła. Obserwując poczynania bohaterki, mamy jednocześnie okazję przyjrzeć się jej relacjom z rodziną i najbliższym otoczeniem. Niezrównana Marie Bach Hansen po mistrzowsku oddaje rozterki żony i matki.

W trakcie swoich poszukiwań Cecilie rozmawia z Angel, która z racji tego, że przyjaźni się z Ruby, dużo o niej wie i może okazać się pomocna w jej odnalezieniu. Rola, jaką ta au pair odgrywa w domu Dunki, w znacznym stopniu wykracza poza opiekę nad dziećmi. Filipinka niemalże zastępuje matkę nastoletniemu synowi bohaterki. To jej Viggo (Lukas Zuperka) zwierza się ze swoich problemów i przez nią jest tulony do snu. Cecilie pozwala na to wszystko, bo czuje się winna, że nie okazuje chłopakowi tyle samo czułości co swojej córce. Po jego narodzinach cierpiała na depresję i od tego czasu nie potrafi dostatecznie się do niego zbliżyć. Jej choroba nie usprawiedliwia dystansu w stosunku do Viggo i bohaterka doskonale zdaje sobie z tego sprawę.

Problemy zdrowotne postaci odtwarzanej przez Marie Bach Hansen, rzutujące na relacje z synem, to tylko jedna z przyczyn rozpadu rodziny, na którą twórcy serialu zwracają uwagę. Dzieci zmuszone są również przyglądać się kłótniom dorosłych, w których padają oskarżenia o niedochowanie wierności. Wychodzą też na jaw mroczne, wypełnione przemocą sekrety z przeszłości małżonków, jak na czarny kryminał przystało. Jak zauważa Patrycja Włodek – “warto pamiętać, że dawne winy ściągające nieszczęście na współczesnych, także na potomków, są częstym motywem noir, także w jego skandynawskiej odsłonie”[4]. W świecie przedstawionym Rezerwatu zapracowani rodzice zbyt wielką odpowiedzialność za swoje dzieci zrzucają na nianie. Sami nie mają wystarczająco dużo czasu, żeby zająć się ich wychowaniem. Są za bardzo zajęci zarabianiem pieniędzy. Najważniejsze jest dla nich utrzymanie się na szczycie drabiny społecznej. Dotyczy to zarówno ojców, jak i matek.

O ile w związku Katariny i Rasmusa to mąż gra pierwsze skrzypce, bo żonie nie idzie najlepiej prowadzenie interesów, o tyle w małżeństwie Cecilie i Mike’a panuje pełne równouprawnienie. On odnosi sukcesy jako prawnik, a ona kieruje z powodzeniem firmą. W jednej z rozmów ze swoim podwładnym bohaterka odgrywana przez Marie Bach Hansen zarzuca mu, że gdyby była mężczyzną, nigdy by jej nie zapytał o możliwość pogodzenia roli rodzica z pracą zawodową. Zdaniem Cecilie, piastowanie przez nią wysokiego stanowiska w żadnej mierze nie koliduje z byciem matką.

Motyw niedostatecznej opieki rodziców nad dziećmi przywodzi na myśl inny miniserial wyemitowany przez serwis Netflix. W jednej z najmocniejszych scen Dojrzewania (Adolescence, 2025) dźwięk diegetyczny pozakadrowy w postaci poleceń wydawanych przez funkcjonariusza policji został zderzony z widoczną w kadrze twarzą ojca (znakomity Stephen Graham). Mężczyzna przygląda się rewizji osobistej swojego trzynastoletniego syna podejrzanego o popełnienie morderstwa. Brytyjski aktor w genialny sposób odgrywa rolę przerażonego rodzica, zatroskanego o przyszłość swego dziecka.

Zarówno w Rezerwacie, jak i w Dojrzewaniu przyczyn karygodnego zachowania nastolatków szuka się w postawie dorosłych, niedostrzegających na czas problemów młodzieży. I w jednym, i w drugim utworze rodzice, jak również szkoła nie są w stanie przekazać młodym ludziom odpowiednich wartości i zakorzenić w nich wzorców godnych naśladowania. W brytyjskiej produkcji bullying prowadzi do tragedii, w norweskiej – grupa chłopców kręci filmiki roznegliżowanych kobiet i wymienia się nimi w sieci.

W obydwu serialach zwraca się uwagę na dużą rolę nowych technologii w wychowaniu nastolatków. W Dojrzewaniu jedni poniżają drugich za pośrednictwem mediów społecznościowych. W Rezerwacie młodym bohaterom wypełniają czas gry komputerowe i wpatrywanie się w ekrany komórek. Syn Rasmusa – Oscar (Frode Bilde Rønsholt) używa drona do podglądania kobiet. Jednak w obu miniserialach to nie pod adresem nowoczesnych narzędzi komunikacji pada ostatecznie oskarżenie o kształtowanie nagannych postaw moralnych młodzieży. Wina leży po stronie dorosłych, których brak należytego nadzoru nad wykorzystywaniem środków przekazu przez dzieci kończy się tragicznie.

Nie wszystko stracone?

W dziele Ingeborg Topsøe i Pera Flya mamy do czynienia z klamrą narracyjną. W pierwszym ujęciu Rezerwatu kamera powoli przybliża się do odwróconej tyłem Cecilie, która stoi nad wodą. Gdy bohaterka się odwraca, na jej twarzy malują się odraza i przerażenie. W ostatniej scenie serialu widzimy Dunkę w identycznej scenerii. Buzują w niej takie same emocje jak na początku kryminału. Wyraz twarzy głównej bohaterki wynika z tego, że poznała prawdziwe oblicze “Rezerwatu”.

Okazałe domy duńskich elit skrywają obrzydliwe sekrety bogaczy. Pod błyszczącą powierzchnią znajdują się mroczne wnętrza. Taki stan rzeczy znajduje odzwierciedlenie w warstwie wizualnej obrazu. Im bliżej rozwiązania zagadki zaginięcia Ruby, tym zdjęcia plenerowe autorstwa Jaspera Spanninga utrzymane w ciemniejszej tonacji. Początkowe sielskie krajobrazy, wypełnione promieniami słońca ustępują miejsca pejzażowi w strugach deszczu.

W ostatnim ujęciu Rezerwatu dostrzegamy Cecilie, która stoi na pomoście. Wraz z oddalającą się od niej coraz szybciej kamerą, która unosi się nad wodą, naszym oczom ukazują się w planie totalnym posiadłości zamożnych mieszkańców wybrzeża. Na niebie kłębią się ciężkie chmury. Emanująca w końcowym ujęciu z ekranu mroczna atmosfera jest charakterystyczna dla nurtu film noir, którego wpływ na twórców Rezerwatu daje się niewątpliwie zauważyć.

W skandynawskiej odmianie czarnego kryminału poszukiwanie sprawcy przestępstwa służy obecnie przede wszystkim analizie zachowań członków danej wspólnoty i określeniu jej kondycji. Wysunięcie na pierwszy plan diagnozy społecznej to znamienna cecha nordyckiego neo-noir[5]. Nie inaczej jest w Rezerwacie. Śledztwo w sprawie zaginięcia Ruby stanowi pretekst do ukazania ksenofobicznego oblicza duńskich wyższych sfer. Dzieci wychowane w środowisku, w którym nie ceni się poszanowania dla drugiego człowieka niezależnie od jego pochodzenia i statusu społecznego, nie są w stanie spojrzeć na innych z empatią i nawiązać stosunków opartych na podmiotowym traktowaniu bliźniego.

Czy porządek ustanowiony w “Rezerwacie” można naruszyć? Z utworu Ingeborg Topsøe i Pera Flya zapada w pamięć poruszająca scena, w której Cecilie i Mike leżą o poranku razem z dziećmi w jednym łóżku. Szczęśliwa rodzina w komplecie. Wydarzenia związane z Ruby sprawiły, że główna bohaterka zbliżyła się do Viggo i udało się jej naprawić matczyno-synowskie relacje. Kryzys w związku małżeńskim też zdaje się być zażegnany. Czy kobiecie wystarczy odwagi, by podważyć napawające ją odrazą, panujące w jej świecie status quo? Podobnie jak postawę bohaterki cechuje nieustanne rozdarcie między nakazami sumienia a powinnościami związanymi z przynależnością do duńskich elit społecznych, tak i to pytanie pozostaje otwarte.

Bibliografia:

Zygmunt Bauman, Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna, przeł. Janina Bauman, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
Patrycja Włodek, „Cold-noir”. Czarny kryminał i Skandynawia, „Panoptikum” 2017, nr 17, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/panoptikum/article/view/137 (dostęp: 30.06.2025).
Encyklopedia PWN, hasło: rezerwat przyrody, https://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/rezerwat%20przyrody.html (dostęp: 30.06.2025).

[1] Encyklopedia PWN, hasło: rezerwat przyrody, https://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/rezerwat%20przyrody.html (dostęp: 30.06.2025).

[2] Zygmunt Bauman, Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna, przeł. Janina Bauman, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, ss. 79, 81-82.

[3] Zob. tamże, rozdział 2.: Społeczna konstrukcja wieloznaczności, ss. 79-107.

[4] Por. Patrycja Włodek, „Cold-noir”. Czarny kryminał i Skandynawia, „Panoptikum” 2017, nr 17, s. 135, https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/panoptikum/article/view/137 (dostęp: 30.06.2025).

[5] Por. P. Włodek, „Cold-noir”…, dz. cyt., ss. 137-142.

Autorka: Anna Nierubiec
Redakcja: Wiktoria Abramczyk

Spodobał Ci się nasz artykuł? Sprawdź inne teksty!

Przeczytaj również: Czasoprzestrzeń pamięci – film “Dahomey” pod lupą
Przeczytaj również: Drugi sezon Squid Game – między rzeczywistością i fikcją
Przeczytaj również: Andor sezon 2 – czyli dojrzała opowieść o rozkwicie rebelii
Przeczytaj również: Film „Wąwóz” – gdy miłość rodzi się w cieniu tajemnicy
Przeczytaj również: Ballerina – film z uniwersum Johna Wicka – recenzja
Przeczytaj również: 15 seriali, które ukształtowały dzieciństwo – magia, przyjaźń i przygody z Disney Channel
Przeczytaj również: Dziewczyna z igłą – baśń o samotności i przetrwaniu